اخبار

منشاء ريزگرد (haze) در ایران چیست و این پدیده چگونه به وجود می آید؟

طیب صادقی فر *:ريزگرد(haze)  پديده‌ای است که از ترکيب ذرات ريز گرد وغبار با آلاينده‌های شهری به‌وجود می آيد و اين ترکيب برای بيماران تنفسي بسيار مضر است. 
منشاء ريزگرد (haze) در ایران چیست و این پدیده چگونه به وجود می آید؟

پديده گرد وغبار يا در اصطلاح dust haze شايد در نگاه اول براي عموم مردم پديده‌اي عادي جلوه نمايد، اما اين ذرات معلق در هوا باقيماندة ذرات گردوخاكي است كه در اثر توفان شن و غيره آمده و در هوا معلق مانده و به همين علت موجب كاهش ميزان ديد عمودي (اگر ذرات معلق در هوا مانع از ديدن آسمان شود ديد عمودي است) و افقي شده است. اما زماني‌كه اين پديده در نوع حاد خود سبب كاهش شديد ديد افقي و يا به‌خطر‌افتادن سلامت افراد شود، از اهميت بسيار زيادي برخوردار مي‌شود.هنگامي‌كه سرعت باد زياد مي‌شود، در اكثر نقاطي كه زمين‌هاي اطراف آن از خاك و يا شن نرم پوشيده شده است، موقتاً توليد گرد‌و‌غبار نموده و باعث كاهش ميدان ديد افقي خواهد شد.به‌دليل موقعيت جغرافيایي ايران که در کمربند خشک و نيمه‌خشک جهان قرار گرفته، اين کشور درمعرض سيستم‌هاي گردوغبار محلي قرار دارد. كارشناسان هواشناسي و اقليم‌شناسي، وزش باد از صحراي عربستان و بيابان‌هاي عراق را مهم‌ترين دليل هجوم ريزگردهاي تازي به ايران مي‌دانند.
در ايران منشاء ديگر اين پديده، کويرها و باتلاق‌هاي درحال خشک‌شدن عراق است. سه كشور ايران، عراق و عربستان به‌صورت مشترك هزينه‌هاي مالچ‌پاشي اين اراضي را تأمين و تمام اراضي در فصل خاصي از سال مالچ‌پاشي مي‌شد. اما به‌علت بروز برخي مشكلات و تغيير روية دولت‌ها در اين ارتباط، اين اقدام صورت نگرفت و پديدة ريزگرد به‌صورت گسترده بخش‌هايي از كشور را مورد هجوم قرار داد.
گردوغبار ذرات جامدي هستند كه ذرات بزرگتر آن به‌علت وزن خود سريعاً ته‌نشين مي‌شوند ولي ذرات كوچكتر آن تمايل دارند كه در هوا به شكل معلق باقي بمانند و يا خيلي آرام ته‌نشين شوند. ريزگرد يك پديده خاص جوي است و با گردوغبار معمول ناشي از توفان‌هاي بياباني تفاوت دارد. دانه‌هاي شن‌و‌ماسه هرگز به‌صورت تعليق در هوا درنمي‌آيند بلكه حركت آنها به‌صورت جست‌و‌خيز و يا خزش سطحي در اطراف زمين است و اين تفاوت شن‌‌وماسه و گرد‌و‌غبار موجود در هواست، به همين خاطر برخلاف آنچه در برخي رسانه‌ها به آن اشاره شده، مالچ‌پاشي در اراضي ماسه‌اي بيابان‌ها چندان نقشي در مهار اين پديده ندارد.
80 درصد گردوغبارها و آلودگي‌هاي ناشي از اين گردوغبارها منشأ خارجي دارد و به وضعيت صحراهاي واقع در شرق مديترانه تا كشور ايران ازجمله صحراهاي بين‌‌النهرين در عراق، صحراهاي عربستان و غرب سوريه باز مي‌گردد. اين منطقه به‌دليل داشتن خاک ريزدانه و بسيار ناپايدار مي‌تواند موجب بروز توفان‌هاي شن در ايران و عربستان شود.متأسفانه ايران از سمت غرب و جنوب توسط كشورهايي احاطه شده كه داراي كويرهاي پهناوري هستند و اين موضوع در اثر جريان باد به بروز پديده‌هايي مي‌انجامد كه «ريزگرد» نمونه‌اي از آن بوده است.
 اين پديده، به‌واسطة منحني‌هاي جريان هوا و وزش باد در سطح زمين از نواحي خشک و بياباني شمال عربستان سعودي، جنوب و جنوب‌شرقي عراق بوده که باعث به‌همراه آوردن گردوغبارهاي موجود و آنچه به نام ذرات معلق در هواست، شده است. ناپايداري جوي در سرزمين‌هاي خشك و صحرايي عربستان و عراق و نفوذ زبانه مركز كم‌فشار در اين مناطق همراه با وزش باد که به‌دليل شمال‌غربي بودن، سبب بلند‌شدن ذرات گردوخاك به هوا شده و ازطرفي خشك و پايداربودن هوا در مناطق غربي و جنوب‌غربي ايران باعث مي‌شود كه اين ذرات روي اين مناطق نشست كرده و تا چندين روز در هوا معلق بماند. البته وجود جريانات شمالي در مناطق جنوب‌غربي ايران نيز سبب ماندگاري اين پديده مي‌شود. باتوجه به اينکه سرعت باد در استان کرمانشاه بالا نيست ماندگاري پديدة گردوخاک روي اين استان بيشتر خواهد بود. گردوغبارها با مواد شيميايي، ميكروبي و راديواكتيویته آلوده‌اند و نتايج بررسي‌ها روي اين گردوغبارها نشان مي‌دهد كه ميزان عناصري همچون اورانيوم، توريم، آرسنيك، سرب، روي، نيكل، كبالت و جيوه كمي بيشتر از ميزان طبيعي است، ضمن آنكه مقدار باكتري‌ها نيز بيشتر از حد معمول بوده و بايد دانست كه وجود چنين عناصري تأثير گرفته از سلاح‌هاي شيميايي و ميكروبي جنگ ايران و عراق است به‌طوري‌كه خاك كشور عراق با چنين موادي عجين شده‌ است و هر بادي كه از كشور عراق مي‌آيد، چنين آلودگي‌هايي را به ارمغان مي‌آورد و بطور یقین بر سلامت انسان ها تاثیر گذار هستند. آثار آلودگي هوا به دو نوع کوتاه و بلندمدت قابل تقسيم است، آثار سريع و کوتاه‌مدت آلودگي هوا به‌صورت اختلال در ضربان قلب و حملات قلبي و درنهايت بروز مرگ است. در بلندمدت ذرات ريز چند ميکروني گردوغبار که وارد دستگاه تنفسي و خون شده در جدار عروق رسوب کرده و با ايجاد التهاب، تنگي عروق را فراهم می‌کند.
* کارشناس ارشد فیزیک
منابع در دفتر روابط عمومی موجود است.

بازدید [ 385 ]